Thursday, March 10, 2016

किंमत

सकाळचे १०-१०.३० वाजले होते, बाराची ड्युटी होती, घरी कुणी नव्हते, एकटेपणा मला खात होता, म्हटलं हॉस्पीटलला जाऊन बसावं, म्हणून आवरलं. इतक्यात माझा फोन वाजला, अनोळखी नंबर होता पण पलीकडून एक ओळखीचा आवाज आला “नमस्कार डॉक्टरसाहेब ओळखलंत का? संदीप (नाव बदललंय) बोलतोय कराडहून (गावही बदललंय)”. मी चमकलो हा संदीप म्हणजे लोकल राजकारणात उठबस असणारा कार्यकर्ता. “नमस्कार, तुम्हाला विसरून कसं चालेल, काय काम काढलं आज गरीबाकडे”. मी बोललो. “तुम्ही आणि गरीब?? गप्प बसा!!! बरं ते जाऊ द्या अहो आमचं एक पेशंट आहे, **** हॉस्पीटलला भरती केलीया, जरा आमच्याकरता बघून गेला असता तर बरं झालं असतं”. त्या हॉस्पिटल पासून मी फक्त १० मिनिटावर होतो. अनासाये माझ्याजवळ वेळही होता म्हटलं बघून येऊ. “१०-१५ मिनिटात येतो”, मी म्हणालो. “बरं बरं मग मी तिथल्या लोकास्नी तुमच्याबद्दल सांगून ठेवतो” एवढं बोलून त्याने मला पेशंटचे नाव गाव सांगितले.
***
थोड्याच वेळात मी तिथे पोहचलो. पेशंट एक पस्तीशीची बाई होती. तिचा नवरा, दीर आणि १०-१२ वर्षाच्या आसपास तिची २ मुलं, तिच्या भोवतीने उभे होते. २-३ दुसरे पेशंट, २ गुलाबी ड्रेस घातलेल्या नर्स आणि १ मेडिकल ऑफिसर व्यतिरिक्त तिथं कुणी नव्हतं. त्या बाईच्या एका पायाला भलं मोठं ड्रेसिंग केलं होतं. मी नमस्कार केला आणि माझी ओळख सांगितली. ते दोघे पुरुष लगबगीने माझ्याकडे सरकले आणि मला जरा बाजूला घेऊन तिच्या आजाराबद्दल सांगू लागले.
तिला एका पायाला गेल्या काही महिन्यापासून जखम झाली होती. त्याचं कारण असं होता कि तिच्या कमरेच्या मणक्यातील नसेवर दाब पडून ती खराब झाली होती, त्यामुळे त्या पायातली स्पर्श ओळखण्याची तिची क्षमताच गेली होती. त्यामुळे तिला लागलेले लवकर कळाले नाही आणि हळूहळू ती जखम खोल होत गेली आणि त्यात जंतुसंसर्ग झाला. तिचं एक महिन्यांपूर्वी मणक्याची याच कारणानिमित्त शस्त्रक्रियाही झाली होती. एका प्लास्टिक सर्जन कडे ती उपचार घेत होती त्या जखमेकरिता. त्या कुटुंबाची आर्थिक व्यवस्था अगदीच बिकट होती, हातावरच पोट आणि मुलं सोडून सगळेच कष्टकरी, शेतात राबून दोन घास कसेबसे मिळवायचे. त्यात आधी झालेला उपचारांवर खर्च त्यामुळे ते दोघेही काकुळतीला आलेले. ते नेहमी ज्या डॉक्टरकडे उपचार घेत होते त्यांनी सांगितले होते कि घोट्यापासून पाय काढावा लागेल कारण इन्फेक्शन अगदी घोट्याच्या हाडापर्यंत आत पसरलंय. पण ते बाहेरदेशी जाणार असल्याने त्यांनी त्यांच्या एका दुसऱ्या प्लास्टिक सर्जनकडे त्यांना पाठवलं. त्या डॉक्टरांनी पेशंटला सांगितलं कि पाय वाचवता येईल. थोडा वेळ लागेल आणि खर्चिकपण आहे. हा सगळा इतिहास सांगे पर्यंत तिथल्या वार्डमधल्या डॉक्टरने ड्रेसिंग उघडलं, आणि ती जखम मला बघायला मिळाली. ती जखम इतकी खोलवर होती अगदी तळपायातली हाडं दिसत होती, मास तर गायबच झालं होता, त्यातून पांढरा रंगाचा द्रव पाझरत होता शिवाय त्याची भयानक दुर्घंधी पसरली होती. क्षणभर त्या वासाने मला कसतरी झालं. तसं बघायला गेलं तर अश्या प्रकारच्या जखमा भरपूर बघितल्यात पण त्या दिवशी नको नको झालं, असो.
***
त्या सर्वांची, “पाय वाचावा” अशी भावना होती आणि ते साहजिकच होतं. मी स्वतःला काही प्रश्न केले, मनातल्या मनात. हा पाय पूर्ण बरा होण्याची शक्यता किती? बरा झालाच तर परत जखम होणार नाही याची शाश्वती किती? हे सर्व करण्यात किती खर्च होईल? किती वेळ ह्या उपचारासाठी लागेल? हे विचार मनात घोळत असतानाच पेशंटचा नवरा म्हणाला “डॉक्टर साहेब काय पण करा पण त्यो पाय वाचलं असा काही तरी मार्ग सांगा”.  मला त्याला कसं समजावून सांगावं हे कळेना? मी काही क्षण घेतले आणि मग बोलू लागलो, “हे बघा, पायाचा तळवा हा १५-२० छोट्या छोट्या हाडांनी एकमेकांमध्ये सांधलेला असतो, तिथं काही एकचं हाड नसतं. त्यावर मास, चरबी, इतर पेशी, त्वचा अश्या गुंतागुंतीची रचना असते. आता त्यांच्या तळपायाची त्वचा तर सोडाच पण मास पण नाहीये आणि जे इन्फेक्शन(जंतुसंसर्ग) झालंय ते फक्त वरवरचं नसून त्या हाडांच्या सांधलेल्या  कपारीत पण शिरलंय, त्यामुळे हे कितपत बरं होईल याच्याबद्द्ल जरा शंकाच आहे. ते डॉक्टर पाय वाचवायचा प्रयत्न करताहेत हे चांगलंच आहे पण त्यात ८०% अपयश येण्याची शक्यता आहे. शिवाय ह्या उपचाराचा खर्च किती येईल हे पण सांगता येणं अवघड आहे.” “खर्चाची काय काळजी नाय साहेब, आमचं चॅरिटी मधून काम होईल”. तो मध्येच माझं बोलणं तोडून म्हणाला. “चांगलं आहे” मी म्हणालो “पण एक गोष्ट मला इथं स्पष्ट करायची आहे कि जरी खर्च केला तरी अपयश येण्याची शक्यता दाट आहे. या गोष्टीची मानसिक तयारी असू द्या. मला मान्य आहे कि मी सुरुवातीलाच निगेटिव्ह बोलतोय पण जी काही वस्तुस्थिती आहे त्याची खरी कल्पना देणं माझं कर्तव्य आहे.” यावर तो म्हणाला “साहेब जर का तिचा पाय काढला तर तिला घरी बसून ऱ्हाव लागल, आम्ही एक तर गरीब काम केलं तरच पोटाला मिळल, कस करायचं आम्ही वो?” “खर आहे तुमचं अश्या प्रसंगाने माणसाच्या आयुष्य बदलते, पण त्यांना बसून रहाव काही लागणार नाही, कृत्रिम पायाच्या साह्याने त्या चालू शकतील, रोजची कामे करू शकतील आणि अशी बरीच उदाहरणे आहेत समाजात”. मी उत्तरलो. थोडा वेळ त्यांची समजूत घातली आणि माझ्या रोजच्या कामाला लागलो.
***
२-३ दिवस गेले असतील, मला परत फोन आला त्या पेशंटच्या दिराचा. “साहेब जरा वेळ आहे का?” मी “आहे की बोला”. “अहो तुम्ही जरा येता का, तुम्ही त्या डॉक्टरास्नी जरा सांगता का, कि आम्ही आमची जमीन विकू, पैका भरू, परंतु आमासनी चांगले उपचार द्या म्हणून”. तो काळकुतीला येऊन बोलला, मी विचारलं “का? काय झालं, ते काय बोलले काय?”. तो “ते काही नाय बोलले पर त्यांचे अशिस्टंट डॉक्टर बोलले, काय झालं आमचा भाऊ (पेशंटचा नवरा) त्यांना विचारत व्हता कि, अजून किती दिवस औषध द्यायची ते. तर ते म्हणाले सगळंच तुम्हाला फुकट पाहिजे, चांगले उपचार कसे होणार म्हणून, ओपेरेशन लागल म्हणत्यात, पैका भरा म्हणत्यात ५००००, आता अचानक कुठनं आणणार व्हो, २-४ दिवसात कायतरी जुगाड करतो. पर उपचार मात्र चांगले करा म्हणावं.” मी चमकलो, म्हणालो “अरे, पण तुमचं तर चॅरिटीमधून होणार होतं ना? मग आता हे काय”. “कुठंच काय, शहरातल्या लोकांच काय बी खर न्हाय पयले म्हणाले हुईल म्हणून आता नाय म्हणत्यात” तो वैतागून बोलला. “ठीक आहे मी तिथल्या चॅरिटी मधल्या माणसाशी बोलतो” असं म्हणून मी फोन ठेवला.
काही वेळाने मी तिथल्या चॅरिटी ऑफिस मध्ये गेलो, तिथल्या एका मॅडमशी बोललो. ती म्हणाली “ आमच्या इकडे चॅरिटीमध्ये उपचार घेण्यासाठी २ महत्वाच्या गोष्टी लागतात, एक म्हणजे ते दारिद्र्यरेषेखाली आहेत याचा पुरावा आणि दुसरं म्हणजे जे डॉक्टर त्यांच्यावर उपचार करणार आहेत त्यांची फुकट उपचार करण्याची तयारी हवी. त्यांच्याजवळ पुरावा आहे पण ते डॉक्टर याला तयार नाहीत, आम्ही काय करणार”. आता ह्यांना चॅरिटीतून सवलत द्यायची नाही म्हणून हे कारण सांगताहेत कि डॉक्टरला ती म्हणतेय त्या प्रमाणे फुकट उपचार करायचे नाहीत हे काही कळेना. गुंता असा कि जो कोणी डॉक्टर होता त्याने हे काही स्पष्ट नातेवाईकांना सांगितले नाही, जो कोणी बोलला तो रेसिडेंट डॉक्टर (शिकाऊ डॉक्टर) होता. मी तिला म्हणालो “ ते सगळं ठीक आहे पण कुणी रेसिडेंट डॉक्टरने अश्या पद्धतीने बोलणं चांगलं आहे का? हॉस्पिटलच्या Reputation ला हे शोभतंय का? मुळातच त्याला हे काही बोलायचा अधिकार नाहीये.” ती म्हणाली “बरोबर आहे तुमचं म्हणणं, आम्ही घेऊ त्यावर काहीतरी action”.  मी निघालो त्या पेशंटच्या नवऱ्याला बोलावलं आणि सांगितलं कि, तुम्ही सरळ तुमच्या डॉक्टरकडे जा, जे काही घडलं ते त्यांना स्पष्ट सांगा आणि फी मध्ये सवलत मागा”.
***
त्या दरम्यान हि केसवर मी एका अर्थोपेडीक मित्रासोबत चर्चा केली, त्याच मत असं पडलं कि पाय काढला तर त्यांना हे बर आहे, कारण आता जरी ती जखम भरली त्यावर कृत्रिम त्वचा चढवली तरी पण पुढे काही दिवसांनी १००% पुन्हा तशीच जखम त्यांना होणार आणि शेवटी हा पाय काढावाच लागणार, दुसरं म्हणजे आता फार थोडा भाग काढायला लागेल, घोट्यापासून कृत्रिम पाय बसवला कि त्यांना त्यांच्या कामात काहीच अडचण होणार नाही उलट नंतर पाय काढला तर तो थोडा जास्त काढावा लागेल, जास्त तडजोड करावी लागेल आणि खर्चही दुप्पट होईल.
दुसऱ्या दिवशी फोन आला, मी विचारलं काय झालं म्हणून, पलीकडून नवरा बोलला “काही नाही साहेब पैसे भरायचे ठरलंय आजच २०००० भरले, ४-५ दिवसात उरलेले भरणार आहे.” मी विचारलं “बरं पण डॉक्टर काय म्हणाले?”, “काही नाही जर पाय पाहिजे असेल तर फुकट होत नाही आणि चॅरिटी पाहिजे असेल तर पाय काढून टाकूयात” तो हताशपणे बोलला. मी काहीच बोललो नाही, काय बोलावं हेच कळेना; “ जाऊ द्या साहेब, तिचा पाय चांगला होणं महत्वाचं” तो म्हणाला. मी त्याला, माझी आणि माझ्या मित्राची काय चर्चा झाली ते सांगितली. योग्य तो निर्णय घ्या असं सांगितलं. परत मला त्यांचा फोन काही आला नाही, कि काही नवीन कळाल नाही.
***
काही आठवड्यांनी मला दुसऱ्या एका कामानिमित्त त्या हॉस्पिटलला जाण्याचा योग आला. जाता जाता सहज मला ती पेशंट आठवली. मी चॅरिटी ऑफिसला गेलो, तिथल्या त्या मुलीशी ह्या पेशंट बद्दल विचारलं. ती म्हणाली “अहो कसले ते नातेवाईक, १००००० बिल झालं फक्त २०००० भरले आणि ऑपरेशन झाल्यावर पळून गेले, पैसे न देता.” मी चमकलो “अरे बापरे! पण तिचा पाय वाचला का?”. ती “ते काय मला माहित नाही, तुमच्याजवळ त्यांचा पत्ता आहे का?” मी नाही म्हणालो आणि तिथून निघालो. त्या पायाची काय किंमत हा प्रश्न मात्र अजून मनात घोळतोच आहे.

Friday, July 10, 2015

माणसाचा धर्म आणि धर्माचा माणूस 4

सध्या पृथ्वीवर अस्तित्वात असलेले धर्म म्हणजे हिंदू, मुस्लीम, ख्रिचन, बौद्ध, ज्यू, जैन इत्यादी, प्रत्येक धर्मात अनेक जाती आणि पोटजाती पण आहेत. यातील हिंदू धर्म वगळता इतर सर्व धर्म हे कोण्या एका संताच्या शिकवणीवर आधारलेले आहेत आणि ते एक ईश्वरवादावर आधारित आहेत.
इतके दिवस धर्मावरती वाचतोय, एक प्रश्न मला सारखा पडत होता धर्माचा उद्येश्य काय? what is purpose of religion? प्रत्येक धर्मामध्ये आचरण कसे असावे, दुसऱ्याशी कसे वागावे, काय खावे, काय कपडे घालावेत, परमेश्वराची आराधना कशी करावी. असे नाना प्रकार सांगितलेत. थोडक्यात काय तर जगण्याच्या रिती सांगितल्यात, बरोबर! त्या कशासाठी? तर माणसाचे जगणे सुसह्य व्हावे, समाजात सुसूत्रता रहावी. माणूस शांततेत आणि आनंदात राहावा. हाच उद्येश्य असला पाहिजे, नाही का?  हा उद्येश्य कोणताही धर्म सध्या पूर्ण करतोय का? समाजात जातीय ताणताणाव आहे, दंगली घडतात, जाळपोळ होते, दुकानं लुटली जातात, स्त्रियांना अनेक अडचणींना सामोरे जावे लागते, एखाद्या देशाचा राष्ट्राध्यक्ष मारला जातो, युद्ध होतात, बॉम्बहल्ले होतात, असं का?
उदाहरण घेऊ, समजा ४ लोकांना सांगितलं कि तुम्ही गणिताचा वापर करा पण उत्तर हे १० आलं पाहिजे. हे १० तुमचं उद्दिष्ट आहे, तुमचं ध्येय आहे. पहिल्याने लिहिलं ५+५ =१०; दुसऱ्याने ५x२ =१०, तिसऱ्याने १५-५=१०; चौथ्याने २०/२=१०. सगळ्या पद्धती ह्या बरोबर, नाही का. मग कोणती पद्धत अवलंबवायची, मग हे चौघे एकमेकांशी भांडायला लागले माझी पद्धत तुझ्यापेक्षा सरस आहे म्हणून. धर्माच्या बाबतीत पण असंच आहे कि, सर्व धर्मांचा उद्येश्य सारखाच आहे कि, पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. फक्त या पद्धतींच गणित वरच्या गणिताइतकं सोप नाही तर ते बरच क्लिष्ट आहे.
अडचण इथं आहे कि सर्वाना आपलीच पद्धत भारी वाटते आणि ते त्या दुसऱ्यावर लादू पाहतात. मग तो हिंदू असो मुस्लीम असो ख्रिश्चन असो बौद्ध असो किंवा आणखी कोणी असो. मग ते दहशतीने असो, प्रेमाने किंवा राजकारणाने असो किंवा पैसे देऊन असो.
दुसरी गोष्ट म्हणजे या क्लिष्ट प्रकारच्या धार्मिक भाषेमुळे, सामान्य माणसाला स्वतःच्या धर्माविषयी काही ज्ञान नसतं. त्यामुळे तो एका विशिष्ट अश्या व्यक्तींकडे जात असतो ज्याला धर्माविषयी ज्ञान आहे. (असं सामान्य माणूस मानतो) ज्यांना हिंदू लोकं साधू-संत म्हणतात, मुस्लीम मुल्ला-मौलवी, तर ख्रिश्चन प्रिस्ट म्हणतात. अश्या वेळी जे हे लोकं सांगतील त्याला सर्वसामान्य माणूस खर मानतो आणि त्या पद्धतीने वागतो. सामान्य माणूस अजिबात त्या गोष्टी पडताळून पहायची, त्यावर आकलन करायची तसदी घेत नाही. कारण एक तर त्याला ह्या व्यक्तींवर प्रचंड विश्वास असतो, दुसरं म्हणजे तो घाबरत असतो मी जर असे वेडेवाकडे प्रश्न विचारले तर माझं काही वाईट होईल का? समाज काय म्हणेल? तिसरं म्हणजे कुटुंबाची दोन वेळेची खळगी भरणे आणि संसार करणे यात तो इतका गढून गेलेला असतो कि या विषयावर विचार करायला वेळ देणे त्याला परवडणारे नसते. ह्या गोष्टींचा फायदा हि वरची मंडळी, राजकारणी मंडळी घेऊ पाहतात. भडक विधानं केली जातात, तरुण वर्गाला भडकावले जाते. कधी नीट लक्ष दिले तर लक्षात येते कि जास्ती जास्त दंगलींचे प्रमाण हे निवडणुकीच्या आधी, सणासुदीच्या काळात घडतात. प्रत्येक दंगलीमागे काहीतरी कारस्थान लपलेले असते. खरतर यात भरडला जातो सामान्य नागरिक. नाही का? पुढे याच दंगलीचा आधार घेतला जातो आणि तरुणांना सांगितलं जात/मनात येतं कि आपल्या धर्माच्या लोकांची काय अवस्था केली दुसऱ्या धर्मातल्या लोकांनी आणि परत हि धार्मिक तेढ पुढच्या पिढीमध्ये नुसती टिकवली जात नाही तर वाढवली जाते. मी MBBS ला असतानाची गोष्ट आहे आम्ही ३rd year ला होतो तेंव्हा धुळ्यामध्ये हिंदू-मुस्लिम दंगल झाली होती, सगळीकडे तणावाच वातावरण, सारख सारखं काहीतरी नवीन कानावर यायचं, अफवांचे उधान आले होते. अश्या सुन्न मानसिक अवस्थेत आम्ही होस्टेल च्या कट्यावर बसलो होतो, दोन जुनिअर पण होते दोन्ही धर्माचे, हिंदू होता तो उद्विग्न होऊन म्हणाला “साल्या तुमच्यामुळे असं होतं नेहमी, कापून काढलं पाहिजे सगळ्यांना.” मुस्लीम म्हणाला “मी काय केलंय आणि येऊन तर बघ मीच कापून काढेन.” ते दोघं एकमेकांच्या अंगावर गेले. मी त्यांना अडवलं म्हणालो “अरे तुम्ही दोघ चांगले मित्र आहात का उगाच भांडताय. हि जी काही दंगल घडलीय ती तुमच्या दोघांमुळे नाही झालीये. तुम्हाला जर कापून काढायचे आहे तर त्या ५-५० लोकांना कापा जे अत्याचार करत आहेत. त्यांच्या चुकीसाठी तुम्ही एकमेकांना का जबाबदार धरताय. तसं जर केलं तर पुढच्या दंगलीची जबाबदारी तुमच्या दोघांची असेल. कारण तुम्ही एकमेकांची मन कलुषित करता आणि दुसऱ्यांची सुद्धा.” दोघं ढसाढसा रडली. एक प्रकारचं दुष्टचक्रच होऊन बसलंय हे. नाही का?
दहशदवाद, संपूर्ण मनुष्यजातीच्या अवघड जागेचं दुखण होऊन बसलंय. हि जी माथेफिरू लोकं आहेत जे स्वतःला मुस्लीम समजतात, त्यांना इस्लाम समजलाय कि नाही देव जाणे. कारण इस्लाम मध्ये निरपराधी व्यक्तीला इजा करणे/मारणे हे पाप आहे. प्रत्येक दहशदवादी सगळ्यात पहिल्यांदा हेच करतोय. साधारण १००-१५० वर्षापूर्वी या गोष्टींचे पाळेमुळे सापडतील, युरोप-अमेरिकेमध्ये औद्योगिक क्रांती झाली, व्यापारानिमित्त अनेक युरोपियन देश जगभर प्रवास करू लागले, त्या काळच्या आर्थिकदृष्ट्या मागासलेल्या अरब-आफ्रिकन देशांमध्ये त्यांनी आपली पाळेमुळे रोवली. साहजिकच त्यांच्याबरोबर ख्रिश्चन धर्मप्रसारक तिथे पोहोचले. त्यांनी धर्माचा प्रचार-प्रसार सुरु केला. तिथे काही मुस्लीम व्यक्तींनी त्या विरोधात एक वैचारिक लढा सुरु केला, पुढे त्या संघर्षाने हिंसक वळण घेतलं, पुढे मोटारींमुळे खनिज तेलाची मागणी होऊ लागली आणि अरब देशात पैशाची बरकत आली. २ महायुद्धे झाली, रशिया आणि अमेरिका यांच्यात शीतयुद्ध सूर झाले. या देशांच्या तेलसाठा मिळवण्यासाठी छुप्या चढाओढी सुरु झाल्या आणि कट्टर मुस्लीम धर्मवाद्यांचा वापर अमेरिकेने रशियाचा विरोध करण्यासाठी केला. या काळात त्यांना भरपूर शस्त्रसाठा, पैसे पुरवण्यात आले. आता हेच राजकारण सगळ्या जगासाठी त्रासदायक ठरतंय. हा विषय एवढा गुंतागुंतीचा आहे, प्रत्येक देशाचं एक वेगळ राजकारण आहे. त्याची व्याप्ती आहे. यावर एखाद मोठ पुस्तक लिहिलं जाऊ शकतं. काहीही असो पण दहशद्वादामुळे सामान्य माणसाचेच हाल होतात, मग तो हिंदू असो मुस्लीम असो वा ख्रिश्चन, त्रास सगळ्यांना होतो. मनुष्याजातच नष्ट होते कि काय अशी भीती कधीकधी वाटते.
अंधश्रद्धा आणि धर्माचा जवळचा संबंध आहे. काही वर्षापूर्वी गणपती दुध पितोय म्हणून कित्येक लिटर दुधाची नासाडी झाली. अजूनही नरबळी सारखे प्रकार आपल्या देशात घडतात. दाभोलकर सारख्या माणसाची हत्या होते. जेवढा माणूस शिकतोय तेवढाच अंधश्रधाळू बनतोय असं वाटत. मेसेजेस फिरत असतात, शिर्डीतून हा मेसेज आलाय, ५ जणांना पाठवा म्हणजे भलं होईल नाहीतर काहीतरी वाईट बातमी कळेल. काय म्हणावं याला काही कळत नाही. गणपती उत्सवात डॉल्बी चालू असते गाणी काय तर “पोरी जरा जपून दांडा धर...”; “तुझा झगा ग....” आणि त्यावर दारू पिऊन धिंगाणा चालू असतो. असं करणाऱ्यांच्या आया-बहीणीचा चेहरा मला बघायचा आहे, त्यांची यावर काय प्रतिक्रिया आहे ती बघायचीय.

माझ्यासारख्या व्यक्तीची फार घालमेल होते हे बघून, मग शब्दातून, लिखाणातून ते व्यक्त होऊ लागते. तरीही मी आशा करतो कि आजचा तरुण कुठेतरी शहाणा होईल, स्वतःच आकलन करेल. स्वतःच्या धर्माविषयी जाणून घेईल, दुसऱ्या धर्माविषयी आदर ठेवेल. मी या दिवसाची वाट बघतोय कि प्रत्येक माणूस सद्सात्विवेक बुद्धीने वागेल, प्रत्येक गोष्टीचं आकलन करेल, पडताळून बघेल आणी माणसाला माणसासारखं वागवेल. कारण माणसासाठी धर्म आहे, धर्मासाठी माणूस नाही.

Wednesday, March 4, 2015

माणसाचा धर्म आणि धर्माचा माणूस ३

धर्माची/संस्कृतीची निर्मिती का केली किंवा कशी झाली? या प्रश्नासाठी आपल्याला इतिहासात जाव लागेल. विचार करूयात कि पृथ्वीवर माणूस अजून यायचा आहे, तर पृथ्वीवर आत्ता डायनासोर आहेत आणि त्याचं निर्विवाद वर्चस्व आहे. मग एक फार मोठा उल्कापात झाला आणि त्या उल्कापातामुळे पृथ्वीचं वातावरण ढवळून निघालं, जंगले पेटली, ज्वालामुखी फुटले, भूकंप झाले आणि पृथ्वी हिमयुगात पोहचली. या सगळ्या घटनेमुळे पृथ्वीवरून डायनासोर नष्ट झाले. पुढे काही हजार वर्षांनी माकडांपासून मानवाची उत्क्रांती झाली. हि उत्क्रांती कशी झाली या बद्दल बरंचस माहिती नाहीये, उत्क्रांती साठी लागणाऱ्या माकड आणि मानव या मधल्या बऱ्याचश्या कड्या गायब आहेत आणि या उत्र्कांतीचा वेगही अपेक्षेपेक्षा जास्त आहे. एक अशीही विचारसरणी आहे कि प्राचीन काळी काही बुद्धीजीवी परग्रही इथं आले होते त्यांनी इथल्या माकडांच्या जनुकामध्ये आपली काही जनुके मिसळून मानवजातीची निर्मिती केली. काही का असेना पण एक गोष्ट मात्र नक्की आहे कि मानवाचं पृथ्वीवरील अस्तित्व फार अलीकडच म्हणजे २०-३० हजार वर्षांचं असावं. आता तेंव्हाच्या आदीवासी लोकांची राहणीमान कस असावं? त्यांची संस्कृती कोणती?

अश्मयुग, तांब्रयुग आणि लोहयुग, अस आपण इतिहासाच्या पुस्तकात मानवाच्या इतिहासाबद्दल वाचलंय. अश्मयुगात(stone age) धर्म तयार झाले नसावेत, असतील तर त्याबद्दल माहिती नाही. त्याकाळी माणूस टोळक्याने राहायचा, वेगवेगळ्या जमाती असायच्या. अभ्यासकांच्या मते तेंव्हा माणूस गुहेत राहायचा, अंगावर पाला किंवा जनावरांची कातडी पांघरायचा, कंदमुळे आणि जनावरे जे मिळेल ते खायचा. शिकारी करता त्याला हत्यारे माहित नव्हती, दगडाने शिकार करायचा. त्या काळी त्याचा एकच धर्म होता, जगणे. तो भटकायचा, अन्न मिळवायचा, नैसर्गिक आसरा शोधायचा, आपली पिढी बनवायचा, तो फक्त जगायचा. त्यावेळी त्याने नैसर्गिक गोष्टी उदा. पाऊस, वीज, वादळ, वणवा(आग), संसर्गजन्य आजार इ. बघितले असणार पण त्या विषयी काहीच ज्ञान नव्हतं त्याला. अश्या गोष्टीमुळे एक तर इजा व्हायची किंवा मृत्यू व्हायचा. साहजिकच तो यांना घाबरायला लागला. त्याने ह्या सर्वांचं निरीक्षण/आकलन करायला सुरु केलं असणार. सुरुवातीला ह्या गोष्टींचा तर्क लावायला त्याला आलं नसावं. ते का होतय हे कळाले नसावे. मग त्याने ह्या गोष्टींना दैवी मानायला सुरु केलं असणार. तो या ताकदींना पुजायला लागला असणार. त्या शक्तींपासून त्रास होऊ नयेत म्हणून त्याने काही विधी तयार केले असणार, काही नियम बनवले असणार, इथंच धर्माचा पाया घातला गेला असणार, त्या नियमात, त्या रूढी-परंपरेत पिढी दर पिढी वाढ होत असणार. त्यात तर्कसंगती कमी तर श्रद्धा-अंधश्रद्धेचा प्रभाव जास्त असणार.

पुढे माणसाने वेगवेगळी दगडी हत्यारे तयार केली, आगीचा वापर सुरु झाला, चाकाचा शोध लागला, शेती करायला लागला, धातूचा शोध लागला आणि हत्यारे धातूची बनली. माणूस तांब्रयुगात(bronze age) पोहोचला. ह्याच काळात प्राचीन संस्कृती अस्तित्वात होत्या उदाहरणार्थ दक्षिण अमेरिकेत मायन, प्राचीन ग्रीक, प्राचीन रोमन, प्राचीन इजिप्तिअन संस्कृती, प्राचीन वैदिक/आर्य संस्कृती. या संस्कृती कोणी एका माणसाच्या विचारावर चालत नव्हत्या तर त्या पिढी दर पिढी चालत असलेल्या रूढी-परंपरेवर आधारित होत्या. ह्या काळात माणूस बऱ्यापैकी स्थिरावला, त्याने गावं-नगरे बनवली, त्याची कला, कारीगिरी सुधारली, तो जनावरं पाळू लागला, घोडा-बैलगाडी हे त्याचे वाहने झाली. कारीगिरी सुधारल्यामुळे चांगल्या दर्जाची हत्यारे त्याने बनवली आणि तो आणखी ताकदवर बनला. त्याने देवांच्या मुर्त्या बनवल्या प्रार्थनास्थळे बनवली. समाजाचे स्तर बनले, त्या काळच्या सर्व संस्कृतीत साधारतः राजा, धर्मगुरू, सैनिक, व्यापारी, कारागीर, शेतकरी असे समाजाचे वर्गीकरण दिसायचे. बऱ्याचदा धर्मगुरू हाच राजा असायचा, तोच न्यायनिवाडा करायचा. त्याने नियम बनवले असायचे. हे नियम पारंपारिक रूढी-परंपरेच्या पार्श्वभूमीवर आधारित असायचे.

बहुतांश संस्कृतीमध्ये अनेक देव असत. त्या देवांना खुश(प्रसन्न) करण्यासाठी किंवा त्यांचा कोप होऊ नये म्हणून बऱ्याच प्रथा होत्या. बहुतेक सर्वच धर्मामध्ये ईश्वराला खुश करण्यासाठी काही तर अर्पण करण्याची प्रथा होती. त्यातल्या बऱ्याच विदारक होत्या कारण त्यात ईश्वराला बळी देण्यासाठी मनुष्याचा वापर फार मोठ्या प्रमाणात होता, उदा. माया लोकं सूर्यग्रहणादिवशी देवाला शांत करण्यासाठी माणसांचा बळी द्यायचे, त्यांचे जिवंतपणी छाती फाडून धडधडते हृदय ईश्वराला अर्पण करायचे. काही संस्कृतीच्या उत्ख्ननात बळी दिलेल्या हजारो कवट्या सापडल्या आहेत ज्या एका ठिकाणी साठवून ठेवलेल्या आहेत.  काही ठिकाणी तर लहान मुलांना बळी द्यायचे. कारण काय तर लहान मुलं निरागस असतात आणि त्यांचा बळी दिल्यावर परमेश्वर खुश होतो म्हणे. या विषयावर बरचसं संशोधन गेली अनेक वर्षे चालू आहे. जर या विषयावर documentry बघायचं असेल तर YouTube वर Ancient beliefs and sacrifices हा विडियो https://www.youtube.com/watch?v=gHzsqlP8H3Q&list=WL&index=2  ह्या लिंकवर बघा. एक गोष्ट नक्की होती सर्व धर्मांमध्ये एक उच्च धार्मिक व्यक्ती होती आणि ती धर्माशी निगडीत नियम सांगत असे आणि त्यानुसार न्यायनिवाडा करत असे. त्या व्यक्तीच्या शब्दाला अनन्यसाधारण महत्व असे, कारण सामान्य व्यक्तीच्या मते ती व्यक्ती परमेश्वराशी संवाद करू शकत होती. त्या व्यक्तीचा शब्द म्हणजे ईश्वराचा शब्द मानला जायचा. या गोष्टीमुळे ती व्यक्ती ताकदवर बनली. तिच्या हातात सत्ता आली. अशी व्यक्ती काहीही करू शकते. समाजाला आपल्या बोटावर नाचवू शकते.


पुढे लोह्युग(iron age) आले आणि काही अपवाद वगळता बहुतांश प्राचीन संस्कृती लुप्त झाल्या, त्यांची जागा आधुनिक धर्मांनी घेतली.   
क्रमशः 

Friday, February 20, 2015

माणसाचा धर्म आणि धर्माचा माणूस 2



मला असंख्य प्रश्न पडले होते त्यातला एक मुख्य प्रश्न हा होता कि धर्माची निर्मिती ईश्वर निर्मित आहे काय? त्याआधी हा प्रश्न पडला ईश्वराच अस्तित्व आहे कि नाही? हा एक बराच वादाचा मुद्दा असल्याने, माझ्या लिहिण्याचा उदेश्य धर्माविषयी असल्याने आणि प्रत्येक धर्मात ईश्वराच्या अस्तित्वाला मान्यता असल्याने मी सध्या अस समजून चालतोय कि ईश्वर अस्तित्वात आहे. आता प्रश्न हा होता परमेश्वर म्हणजे काय? त्याची व्याख्या काय? थोडं-फार वाचल्यावर मला असं वाटलं ईश्वर म्हणजे या विश्वाचा निर्माता, जे आपल्याला दिसते, जे आपल्याला समजलेले आहे/नाही त्याची निर्मिती करणारा तो म्हणजे परमेश्वर, थोडक्यात एक अशी दिव्य गोष्ट ज्याने अस्तित्वात असलेल्या सर्व गोष्टी बनवल्या. हो ना?

म्हणजे ही पृथ्वी, पृथ्वीवरील जीवन, माणूस, प्राणी, पक्षी, झाडे, नद्या पर्वते, समुद्र सर्व ईश्वराने बनवले. इतकंच काय तर सूर्य, ग्रह-तारे, चंद्र, तारकामंडले(galaxies) पण ईश्वराने बनवलीत. आपल्या या सूर्यमालेत फ़क़्त पृथ्वीवरच जीवन आहे  असे आपण मानतो. असेच सूर्यासारखे असंख्य तारे मिल्की वे  नावाच्या तारकामंडलात आहेत. या तारकामंडलातील ताऱ्यांच्या भोवतीने करोडो-अरबो ग्रह फिरताहेत आणि त्यातल्या लाखो ग्रहावर जीवसृष्टी असण्याची दाट शक्यता आणि तशी अनुकूल परिस्थिती आहे. या सर्व ग्रहताऱ्यांचे आपले शास्त्रज्ञ शोध लावताहेत त्यांचा अभ्यास करताहेत, त्यावर जीवसृष्टी शोधताहेत.

हल्लीच्या नवीन तंत्रज्ञानाने आपल्याला दुर्बिणीतून खूप दूरच पाहता येतं, शास्त्रज्ञांना असे करोडो तारकामंडलं (Galaxy) सापडली आहेत आणि त्यांची संख्या दिवसेंदिवस वाढतच चालली आहे.
(हा विडियो बघा म्हणजे आपल्याला पृथ्वी केवढी आहे ते समजेल)


मुद्दा असा आहे हे सर्व परमेश्वराने बनवले आहे आणि या विश्वाची व्याप्ती आपल्या कल्पनेच्या पलीकडची आहे. जर ईश्वर एवढ सर्व बनवू शकतो तर धर्म पण त्यानेच बनवले कायजर आपण मानलं कि धर्म हे त्यानेच बनवलेत तर मग ते फक्त माणसासाठीच का? दुसऱ्या प्राण्यांसाठी का नाही? कोणीतरी म्हणेल किंवा असा युक्तिवाद करेल कि मनुष्य हा सर्वात श्रेष्ठ प्राणी आहे आणि त्याच्यासारखं या विश्वात कुणीच नाहीये म्हणून हा धर्म ईश्वराने तयार केला.
कल्पना करा सहारा वाळवंटासारख एक मोठं वाळवंट आहे आणि त्यात एका ठिकाणी मुंग्यांचे वारूळ आहे आणि या मुंग्यांना आपल्यासारखी आकलन करण्याची बुद्धी आहे. तरी पण त्यांचा आकार बघता त्यांची त्या वाळवंटात वावरण्याची क्षमता फक्त काही किलोमीटरचा दायरा आहे आणि त्यांच्या त्या दायरयात दुसरं कोणीच नाहीये. मुंग्या म्हणतात कि या वाळवंटाचा आमचं वारूळ हे एक मध्य आहे आणि त्यात दुसरं कुणीच नाहीये. त्याचं असं म्हणणं आहे कि ईश्वराने या विश्वाची(वाळवंट) निर्मिती आपल्यासाठीच केली आहे. तर त्यांची हि मान्यता किती खरी असावी? त्या वाळवंटात दुसरे जीव नसतील का? फक्त मुंग्यांना माहित नाही म्हणून दुसऱ्या जीव-जंतुंच अस्तित्व नाकारायचं का? आपणही या विश्वाच्या वाळवंटातील मुंगीसारखेच आहोत की. इतकंच काय तर मुंग्याच्या त्या वाळवंटाच्या तुलनेत आपलं विश्व कैकपटीने जास्त आहे. फक्त आपल्याला माहित नाही म्हणून दुसऱ्या ग्रहावर जीवसृष्टी नाही असं मानायचं का? आणि जर जीवसृष्टी असेल तर त्यामध्ये मानवाप्रमाणे बुद्धीजीवी नसतील का? असंही असू शकेल माणसापेक्षा जास्त प्रगतीशील असणारे परग्रही जीव असतील. एक theory अशी ही आहे कि या पृथ्वीवर आधी परग्रही प्राचीन काळी आले होते त्यांनी इथल्या जीव-जंतुंवर जनुकीय प्रयोग केले आणि अश्याच माकडावरच्या जनुकीय प्रयोगातून त्यांनी मानवाची निर्मिती केली. त्यांनाच आपण देव म्हणतो. असो.

दुसरी गोष्ट अशी कि माणसाच अस्तित्व फक्त ३० ते ४० हजार वर्षापासून माहित आहे, त्याआधी तो होता कि नव्हता याबद्दल नीटस माहित नाहीये आणि धर्मांचा इतिहास २००० ते ५००० वर्षापेक्षा जास्त नाही. काही प्राचीन संस्कृती होत्या त्याबद्दल १०००० वर्षापेक्षा जास्त माहित नाही. पृथ्वी आणि सूर्याचा जन्म मानवाच्या अस्तित्वाच्या लाखो वर्ष आधीचा आहे आणि आपल्या मिल्की वे तारकामंडलाचा तर सूर्याच्या जन्माच्या लाखो वर्ष आधीचा आहे. याचा अर्थ परमेश्वर आधीपासूनच अस्तित्वात आहे कारण त्यानेच हे सर्व बनवले ना. जर धर्माची निर्मिती ईश्वराने केली असा मानलं तर मग मानवाच्या अस्तित्वाच्या अगोदर कोणता धर्म होता? हा फार मोठा प्रश्न आहे. असा विचार करून बघू, संपूर्ण विश्व हे ईश्वराचं साम्राज्य आहे तर या विश्वाच्या क्षेत्रफळाच्या तुलनेत पृथ्वी केवढी असेल? संपूर्ण विश्वाचा फक्त १ खरब-खरब-खरब- खरब-खरब-खरब-खरब-खरब-खरब-खरब-खरब-खरब-खरब-खरब-खरब-खरब-खरब-खरब.............. भागापेक्षा पण कैकपटीने लहान. म्हणजे परमेश्वरच्या नजरेत एका ठिपक्यापेक्षा पण लहान. मग एवढ्याश्या लहान जागेत असणाऱ्या करोडो जीवजंतू पैकी फक्त मनुष्यासाठी एवढे धर्म निर्माण करायची त्याला गरज का वाटली असावी?

माझ्या मते धर्माची निर्मिती हि माणसानेच केली आहे आणि त्यासाठी त्याने ईश्वराचा एक tool म्हणून वापर केला आहे.

आता प्रश्न असा आहे कि धर्माची निर्मिती का केली किंवा झाली?

क्रमशः